مختصر آنكه آناندا كنتيش كوماراسوامي سريلانكايي، هندو مذهب، از حكيمان فلسفه‌ی جاويدان و از نزديكان رنه گنون فيلسوف و رياضيدان بزرگ فرانسوي است. اطلاعات بيشتر در مورد وي در مقاله‌اي با عنوان نام خود او در نشريه الكترونيكي فيروزه (www.firooze.com) قابل دسترسي است. نگاه اديان جهاني همواره به آغاز و قرب اوليه است كه در طول تاريخ با هبوطي مداوم از ارزشهاي عالم و آدم كاسته مي‌گردد. دو نكته مهم آنكه اولاً اين سير تارخ دوري است و بازگشتي در كار است، و نيز اين گسست پيوند ازلي هرگز مشمول جملگي انسان‌ها نيست و زمين از ولي خدا هيچگاه خالي نخواهد بود. پس واژه Primitive به معناي بدوي، آغازين، اصلي و مانند آن نظر به بدو و آغاز و اصل دارد و اينجا لازم است آن معناي منفي كنار گذاشته شود، و Mentality از لحاظ ريشه لغت با manah اوستايي و mānag پهلوي بنابراين با منشن ارتباط دارد، و منظور ما از منش معناي اصلي اين واژه است كه همان ذهنيت باشد. پس عنوان مقاله اشارتگر است بر ذهنيت متوجهِ قرب نخستين. اين مقاله در كتاب "صنايع سخن يا صنايع انديشه؟" آمده است. چند نكته بيافزاييم كه بجاي ترجمه غلط اسطوره براي myth در اين مقاله قصه را بكار برديم، هرچند كه اين انتخاب نيز شايد چندان دقيق نباشد، و ديگر آنكه عبارات داخل پرازنتز كه مرجع مشخصي ندارند، عموماً ضرب‌المثل‌ها و گفتارهاي عاميانه مردم هند است.

ترجمه‌ی اسماعيل رادپور

«قصه از آن من نيست كه من از مادرم دارم» (يوريپيدس)

دانشمندان متجدد را هيچ مطلبي شايد بيشتر ازموضوع «فولكلور» به نحو گسترده مورد توجه و به نحو مضر بيش بدفهميده‌تر نباشد. مراد ما از واژه «فولكلور» آن تنه‌ی فراگير و استوارِ فرهنگ است كه از زماني فراسوي حدّي كه دست تحقيقات تاريخي بدان بتواند رسيد، به هيكل افسانه‌ها و قصص پريان و آوازهاي قومي و بازي‌ها و صنايع و پيشه‌ها و طب و زراعت و ديگر رسوم متواتراً نه از طريق كتب كه از جانب گفتار و كلام به ما رسيده، و شكل دهنده‌ی سازمان‌هاي اجتماعي است، خاصه سازمانهايي كه ما «قومي»(tribal) خطابشان مي‌كنيم. فولكلور مجموعه‌اي است فرهنگي ناظر به حدود ملّي و حتي نژادي، و متوجه سازگاري با جهان و به سخن ديگر فرهنگي از سرزندگي و زنده دليِ فوق‌العاده. ماده‌ی «فولكور» ديگر است و ماده‌ی «مذهب» قشري ديگر، كه «فولكلور» از سر خصيصه بيشتر عقلاني و كمتر اخلاقي بودن، و (واضح و اساسي‌تر) از سر سازش‌اش با نشر زبان قومي، متضاد با «قشر» مذهب هم تواند بود – همچنانكه فولكلور طريقي بكلي متفاوت از «علم» هم مي‌پيمايد. بر اين قرار «قصه (myth)از آن من نيست كه من از مادرم دارم» (يوريپدس) و هم «گذر از قصه‌شناختي(mythology) سنتي به «مذهب»، هبوطي است بشري» (اِوولا).

مفاد «فولكلور» مابعدالطبيعي است. عجز از يافت اين معني پيش از همه معلول جهل ژرف ما ست از مابعدالطبيعه و اصطلاح فنّي آن. مثلاً مي‌بينيم كه پيشه‌ور بدوي چيزي را در كارش ناتمام رها مي‌كند، و يا مادر بدوي بيزار است از شنيدن ستايش بيجا در باب زيبايي فرزندش؛ [گويد] اين «خطر كردن» است و مرا راهي به مصيبت. براي ما اينها سراسر بي معني است. ولي بازهم چيزي در زبان مادري‌مان وجود دارد كه راه و حلِ اين اصل بغرنج است: پيشه‌ور از آنجا چيزي ناتمام در كارش مي‌گذارد كه لغت «تمام‌شده» هم به معني كامل تواند بود و هم مرده. كمال مرگ است: وقتي امري از تمامي جهات انجام گرفته است كه انجام يافته باشد، هنگامي چيزي وقوع يافته است كه ختم شده باشد (قوه يكسره تقليل مي‌يابد به فعل(krtakrtyah)): كساني را كه خدايان دوست بدارند جوان مي‌ميرند. اين نه آنچيزي است كه استادكار براي اثرش خواستار است و نه آنچه كه مادر براي فرزندش. بيگمان استادكار يا مادر روستايي شايد كه ديگر از معناي پيش دانسته(precaution)اي كه به صرف خرافه بدل شده آگاه نباشند، اما ديگر مائي كه خود را مردم‌شناس خطاب مي‌كنيم، حتماً بايد بتوانيم فهميد كه چه انديشه‌اي در كار بوده تا خود توانسته باشد به چنين خرافاتي رسد و نيز از خويش بايد پرسيد كه در هر صورت آيا نه چنين است كه روستايي با ملاحظه‌ی اين امر لازم، مدافع خود در برابر تلقيني است خطرناك كه شايد مائي كه هستي‌مان را سيستمي ساخته‌ايم سخت بسته‌تر، از آن مصون باشيم؟

حقيقت را بايد گفت كه انهدام خرافات اقلاً از يك جهت همواره همراه است با مرگ نابهنگام فولكلور يا و دست كم [از جميع جهات] به بينوايي درانداختن زيست آن. نمونه‌اي روشن بوميان استراليا هستند. دي. اف. تامپسون كه اخيراً در آنجا بر رموز چشمگير عرفاني مطالعه‌اي را به انجام رسانيده، مي‌گويد كه «‌قصه‌شناخت تكيه‌گاه اعتقاد است و ايمان به معراج و ديداري آئيني از عالم غيب كه به نزديك ناديده گرفتگان يا نقض كنندگان قوانين مردان كهن فرود آيد. چون اعتقاد به مردان كهن و قدرت ايشان از ميان رفت يا رو هشت به زوال، آنچنانكه با «تمدن» چنين شود، بي درنگ هرج و مرج و مرگ نژادي در پي آيد». موزه‌هاي جهان پر اند از هنرهاي سنّتي مردماني كه نيروي شيطانيِ اين تمدن صنعتيِ ما، فرهنگ ايشان را نابود ساخته است. مردماني كه مجبور شده‌اند فنون بي‌اندازه بسط يافته و زيبا و هم طرح‌هاي پر معني خويش را براي حفظ زندگي‌شان ترك گويند و تن به كارهايي چون كارگري روزمزد در بازتوليد مواد خام دهند. در عين حال، دانشوران متجدد (البته با استثنائاتي قابل ارج) از مفاد فولكلور همان قدر اندك مي‌فهمند كه مبلغان نخستين مذهبي‌اي كه فولكلور را چون «تمهيدات جانورانه‌ی مشركان» مي‌دانستند. مثلاً آقاي جِي. جي. فِرازِر كه زندگي‌اش وقف مطالعه‌ی تمام شعب اعتقادات مردمي و مناسك عاميانه گشت، پس از اين همه با لحني از روي غرور و تكبر تنها همين براي گفتن داشت كه «قدم به قدم گويي از ارتفاعاتي تماشايي، از فراز كوه خردمندي، به ديدار بخش بزرگي از نژاد بشر مي‌رفتم. افسونگري زيرك شايد اغفالم كرده بود به پيگرد آنچه جز به تاريكي نمي‌توانمش گفت، تاريخچه‌اي حزن‌انگيز از خطا و حماقت بشر، تاريخچه‌اي از كوشش بي ثمر، زمان هدر گشته و آرزوهاي زنگار يافته» جملاتي كه طنين‌شان بيشتر به دادخواست تمدن مدرن اروپايي مي‌ماند در شكايت از جماعات وحشي!

خصيصه مميز جماعتي سنّتي نظم است. زندگي در چنين اجتماعي همچو يك كل و جزء‌اي است كه خويشكاري افراد هرچه باشد، خويشتن را با الگوهايي وفق دهند كه هيچكس چون و چرايي در اعتبار آنها ندارد: گنهكار شخصي است كه نداند چگونه رفتار كرد بايد، تا اينكه بي ميل باشد به اين سلوك. نيز، آنجايي كه تعليم و عقيدت عمومي بر آن است كه هر چيزي را نبايد به سخره گرفت، و هم آنجايي كه مفهوم هنر و حرفه بسته باشد به افتخار و باهنري تخصصِ متناظر، چنين بي‌ميلي‌اي بس نادر است. اعتقاد فضيلتي است اشرافي: «بي‌اعتقادي اوباش را ست». به عبارت ديگر، جماعت سنتي، جماعتي است يك دل و هم راي، و هم هيچ به اجتماعي پرولتاريايي و فردگرا نمي‌ماند كه در آن معضلات عمده‌ی هدايت امور به دست استبداد اكثريت مي‌افتد و مسائل كوچك مي‌ماند براي فرد، و دست آخر هيچ پيمان راستيني نيست مگر همرنگي يا معادت با جماعت.

اغلب گمان برده‌اند كه فرد در جماعتي سنّتي يا اجتماعات قومي و طايفه‌اي، كه فرهنگي است بيش از همه حاصل شكوفايي مردم، بالاجبار ناچار است به سازش با الگوهاي زندگي كه عملاً پيروي‌شان مي‌كند. صحيح‌تر آن است كه بگوييم فرد تحت اين اوضاع از جاه‌طلبي اجتماعي رها است. بس دور از حقيقت است كه فرد در جوامع سنتي تحت فرمان است. تنها در دموكراسي‌ها، شوروي‌ها و ديكتاتوري‌ها است كه نحوه‌اي زيست خاص از بيرون به فرد تحميل مي‌‌گردد. در اجتماعي يك دل و هم راي نحوه‌ی زيست، خود-وضع‌شده باشد در اين معنا كه «مشيّت، منزِل در خودِ اسبابِ مخلوق دارد»، و اين يكي از طرق بسياري است كه در آن نظم اجتماع سنتي منطبق بر نظم طبيعت گردد: در اجتماعِ يكدل است كه امكان تحقق خويشتن خويش - يعني امكان تعالي جستن از حدود فردي - به بهترين نحو در دسترس تواند بود. در حقيقت جامعه سنتي هست تا چنين تحققي كه سنتْ خود جاودانه‌اش ساخته ميسر گرداند. اينجا ست كه جولز روماين گفته است كه ما «غني‌ترين كثرت ممكنِ مراتب آگاهي فردي را در هماهنگي‌اي مي‌يابيم كه ارزش از سر پرمايگي و تراكم‌اش يافته است»، چيزي كه مثلاً بر جامعه‌ی هندو خاصه اطلاق شدني است. از سوي ديگر در اقسام گوناگون حكومت‌هاي پرولتاريايي با خواست دست‌يابي به يكنواختي‌اي سخت و انعطاف‌ناپذير روبرو‌ايم: بعنوان نمونه نيروهاي «تعليم و تربيت» همه ميل بدين غايت دارند. اين كليشه‌اي است ملي تا امري فرهنگي، كه شكل يافته و از هر كسي انتظار مي‌رود به قيمت مركزيت يافتن شخصي عجيب يا حتي خائن، بدان ملتزم باشد. درباره‌ی انگلستان كنت آرسنال گويد كه «در ميان مردم ما ثروت و نبوغ گوناگون، هم در شخصيت و هم در دست، است كه نياز دارد خلاصي يابد»: چيزي كه در مورد ايالات متحده صادق نيست. توضيح اين تفاوت در اين امر است كه نظم تحميلي از بيرون  بر فرد، در هر نحوه‌اي از حكومت پرولتاريايي، نظمي است سيستماتيك، «نحوه» نبايد گفت، بلكه «فرمول»اي شسته و رفته، و عموماً بدان سخن اشاره به الگوي زندگي‌اي كنند به برداشت يك فرد واحد يا بعضي از مكاتب متفكران آكادميك (مانند ماركسيست‌ها). حال آنكه الگويي كه جامعه‌ی سنتي‌اي كه بنا به سرشت خود مشق از آن الگوي مابعدالطبيعي مي‌كند، هيكلي است جاويدان ولي نه سيستماتيك، و بنابر اين تحقق بسياري امكانات ديگر و به كار بستن بسياري از انواع خصايص فردي ديگر را كه چهارچوب هر سيستمي ممكن است آنها را در بر گيرد، ارائه مي‌تواند داشت.

وحدت بالفعل فولكلور البته بر سطح عوام سايه افكند و راست‌كيشي خواص در محيطي بالنسبه عالمانه رخ مي‌نمايد. نيز، بستگي مابعدالطبيعه‌ی عوام و دانايان، متناظر و تا حدي همسان است با ارتباط ميان اسرار صغير و كبير. تا اندازه‌ی بسيار زيادي هر دو رموز واحد و يكساني را به كار مي‌برند كه يكجا بيش همانند لباس درپوشند و جاي ديگر رمزاً فهم شوند. مثلاً «گاينت‌ها»(غولها) و «قهرمانان» افسانه‌هاي عوام، همان تيتان‌ها و اله‌هاي قصه‌شناختي عالمانه‌تر است، كفش‌هاي هفت ليگي [هر ليگ برابر است با 4.8 كيلومتر]، مطابق است با گام‌هاي يك آگني يا يك بودا، و «كوتوله» كسي نيست جز پسري كه اكهارت گويدش «كوچك ولي نيرومند». تا گاهي كه ماده‌ی فولكلور رد و بدل شود زمينه‌اي خواهيم داشت كه بر آن روبناي دريافتي كاملاً عرفاني ساخته تواند شد.

ادامه دارد...